با گذشت 14 قرن از ساخت نخستین مسجد جامع که در 30 کیلومتری باختر بصره واقع شده است، و با وجود بازسازی هایی که حدود 5 سال پیش بر آن انجام شد، هر کس از نزدیک به این مکان بنگرد خود را در چنبرۀ تاریخ و در حصار گذشته می یابد. هنگامی که به سالن های مرمرینی که در ده ها متری ساختمان تازه واقع است و پیشتر ستون های مسجد بر آن قرار داشت، می نگری، احساس می کنی که در آستانۀ ورود به سدۀ نخست هجری هستی.
شیخ محمد المطوری، رئیس دیوان وقف شیعی در بصره، می گوید: «این نخستین مسجد بصره و سومین مسجد اسلام بشمار می رود که پس از آبادانی بصره در سال 14 هجری، توسط عتبه بن غزوان و از نی و پاپیروس ساخته شد. در زمان حکمرانی ابوموسی اشعری در سال 16 هجری، به دنبال بروز آتش سوزی گسترده ای که در مسجد رخ داد، مسجد و خانه های بصره با استفاده از آجر مورد تجدید بنا قرار گرفت.»
وی افزود: «مسجد جامع در سال 45 هجری ویران شد و در زمان هارون الرشید در سال 160 هجری با استفاده از گچ و آجر تعمیر گشت و سقف آن نیز از چوبی بسیار مستحکم ساخته شد. بیش از 20,000 نمازگزار در مسجد نماز می خواندند و از آنجا که مسجد گنجایش این عده را نداشته، ساختمان حکومتی را ویران کردند و به مسجد ملحق نمودند.»
المطوری در ادامه گفت: «در آن زمان، علاوه بر ساختمان حکومتی و تمام دیوان های دولتی، بازارها و دیگر مراکز مهم شهر نیز در نزدیکی مسجد قرار داشته است.»
رئیس دیوان وقف شیعی در بصره گفت: «مسجد جامع بصره در زمان شکوفایی خود، 18 در و 14,000 محل برای نگهداری چارپایان افراد نمازگزار داشته است. در مسجد بیش از 900 حلقۀ درس تشکیل می شده که تعداد زیادی از صحابه و تابعین در آن به فراگیری علوم می پرداختند.»
المطوری خاطرنشان کرد: «در گوشه و کنار این مسجد، مکاتب و مذاهب اسلامی مختلفی همچون معتزله، اشعریه، و متصوفه پا به عرصه وجود نهادند و علمای بزرگی در رشته های تفسیر، فقه، نحو، صرف، علم کلام، تاریخ، سیر، لغت و ادب از آن بیرون آمدند. نخستین حلقۀ درسی که در جامع بصره تشکیل شد، حلقه درس جعفر بن ابوالحسن بوده است. گروه های تدریس ابوالاسود دوئلی، انس بن مالک انصاری، عمران بن حصین، عمر بن عبید، واصل بن عطا معتزلی، حسن بصری، ابن سیرین، ابوعبیده معمر بن المثنی، خلیل بن احمد الفراهیدی، سیبویه، المازنی، المبرد، الجاحظ و ... نیز جزو مشهورترین حلقه های درسی بوده اند.»
رئیس دیوان وقف شیعی در بصره اظهار داشت: «در سال 1997میلادی، ساخت حصار جامع با استفاده از کمک های اهدایی مردم بصره، پی گرفته شد. پس از فروپاشی حکومت پیشین، دیوان وقف شیعی بازسازی کامل آن را به پایان رساند و بنایی زیبا و پیشرفته ساخت. از آثار قدیمی مسجد به جز چهار پایۀ مرمرین که شماری از ستون های مسجد بر آن بنا شده، چیز دیگری باقی نمانده است.»
در همین راستا الزبیری ثامر العساف عقیده دارد: «این مسجد جامع که نخستین مسجد بصره و سومین مسجد اسلام است، اسم خود را که همان مسجد جامع باشد، تا قرن هفتم هجری حفظ کرده است و ابن بطوطۀ جهانگرد از آن با عنوان مسجد جامع امام علی (ع) نام برده است.»
العساف افزود: «اما امروزه به آن قدمگاه امام علی (ع) می گویند؛ زیرا وی برجسته ترین شخصیت اسلامی است که بر این مسجد گذر کرده است. او و فرزندانش امام حسن (ع) و امام حسین (ع) و پسرش محمد بن حنفیه (ع) در جریان جنگ جمل که در سال 36 هجری در نزدیکی این مسجد رخ داد، وارد آن شده اند و در آن درنگ نموده اند.»
وی افزود که از مسجد قدیم بجز ستون های مرمری و گلدستۀ کج آن که امروزه در دست بازسازی است، چیز دیگری باقی نمانده و هر کس که به آن بنگرد، به یاد خطبۀ امام علی (ع) در مورد مردم بصره می افتد که فرمود: «گویی من در این شهر شما هستم که جز قبۀ مسجد آن همانند سینۀ کشتی در لجه دریا، چیز دیگری از آن به چشم نمی رسد.» و این خطبه از خطبه های مشهوری است که در حق مردم بصره گفته شده است و در کتاب نهج البلاغۀ ابن ابی الحدید وجود دارد.
العساف افزود: «بسیاری از مردم بصره در مناسبت های مختلف از جمله مناسبت های دینی، به زیارت این مکان می آیند و این مسئله خصوصاً پس از فروپاشی حکومت گذشته رشد چشمگیری داشته است. نمونۀ بارز آن سالروز درگذشت پیامبر اکرم (ص) و شهادت امام علی (ع) و نیز چهلم امام حسین (ع) است.»
وی در بخش دیگری از سخنانش گفت: «این مسجد شاهد دوره های مهم سیاسی، عقیدتی، و نظامی در تاریخ اسلام بوده و به دلیل وجود این مسجد در بصره و تشکیل حلقه های درسی در آن و نیز وجود مکتب های فکری، کلامی، نحوی و ادبی، به بصره لقب خزانۀ اسلام داده شده است.»
الزبیری همچنین به حوادث خونباری که این مسجد به خود دیده اشاره کرد و گفت که شاید بارزترین این حوادث، هنگامی بوده که در عصر امویان، حجاج، زمامداری بصره را برعهده گرفت که در خطبۀ مشهور خود گفت: «سرهایی می بینم که رسیده است و وقت چیدن آنها فرا آمده است!» و به دنبال آن حمام های خون به راه افتاد.
-
خواهشمندیم نظرتان را درباره مقاله فوق با ما در میان بگذارید تا ما بتوانیم کیفیت این سایت اینترنتی را بهبود ببخشیم.
- شیوه نامۀ بیان دیدگاه ها در موطنی
