حاج عبداللطیف الربیعی، پیرمرد هشتاد ساله سعی می کند حافظه اش را که یاد و خاطره سال های طولانی را در خود دارد، به تکاپو وادارد. وی می گوید: «من وقتی که کمتر از ده سال داشتم، با پدرم که یکی از ماهرترین نجارهای ساخت پنجره های ارسی بود، کار می کردم. در آن زمان این پنجره ها، رایج بود و خصوصاً افراد دارا از آن استفاده می کردند؛ چرا که ساخت آن هزینه هایی در بر داشت که از توان افراد معمولی بیرون بود.»
وی افزود: «در نیمۀ نخست سدۀ بیستم میلادی، خانواده های پولدار بصره برای ساخت هر چه بیشتر پنجره های چوبی پرنقش و نگار و شیشه ای با نمایی گیرا و چشم نواز، با یکدیگر به رقابت می پرداختند. از پنجره های ارسی به ویژه در طبقۀ دوم خانه ها استفاده می شد؛ چرا که هم نمای بیشتری داشت و هم راحتی بیشتر اتاق های پایینی را، که کاشی کاری شده بود را فراهم می آورد. در اتاق های پذیرایی این موضوع اهمیت ویژه ای داشت. بزرگی خانه، شمار زیاد اتاق ها و ایوان های آن نشانگر بلا بودن ردۀ اجتماعی و توان مالی صاحب آن به شمار می رفت.»
الربیعی خاطرنشان کرد: «خانه های با پنجرۀ ارسی بیشتر در دو منطقۀ بصرۀ کهن و العشار قرار داشت.»
وی در ادامه افزود: «هوای بصره به حرارت و دمای بالا مشهور است و نبود وسایل خنک کننده در آن زمان، در کنار ارزانی چوب، مقاومت آن در برابر پرتو سوزان خورشید و برخی مزایای دیگر، باعث شده بود تا استفاده از پنجره های سایه بان دار رایج شود. این ترفند هم اهل منزل را از دید عابران کنجکاو، حفظ می کرد و هم امکان برقراری تماس از طریق ایوان های مجاور را فراهم می آورد. اینها همه باعث شده بود که این شیوۀ معماری، در آن زمان مورد توجه واقع شود.
الربیعی گفت که در آن زمان رقابتی بین پنجره های ارسی و نخلستان ها در خصوص هویت زیباشناختی بصره وجود داشت.
بنا به گفتۀ بعضی از کارشناسان دانش مردم شناسی، در سدۀ 17 میلادی، بصره كه در 665 کیلومتری جنوب بغداد واقع است، به داشتن پنجره های ارسی معروف و مشهور بوده است. در مورد ریشۀ لغت «شناشیل» که در عربی پنجره های ارسی را به آن می نامند، گمانه زنی هایی وجود دارد. بعضی این کلمه را ترکی و بعضی هندی می دانند و عده ای بر این باورند که این واژه ترکیب «شاه نشین» یعنی محل نشستن شاه تشکیل شده است.
البته الربیعی معتقد است: «پنجره های ارسی بصره پس از تعدیلات و ابتکارهایی که نجارها و بناهای بصره بر آن پیاده کرده اند، به عنوان نماد بصره شناخته شده است و از فضای بصری و طبیعت اجتماعی بصره، اقتباس شده است.»
این درحالی است که دکتر اسعد غالب، مهندس معماری، می گوید: «پنجرۀ ارسی گونه ای معماری به شمار نمی رود؛ بلکه بخشی از معماری سنتی است که در پی ایجاد فضای داخلی مناسب برای کاستن از فشار شرایط بد آب وهوایی است. این امر چیزی شبیه پنجره های ساخته شده در مصر، مراکش، و دیگر کشورهای عربی است.»
وی ادامه می دهد: «پنجره های ارسی را در طبقۀ بالایی که با ایوانگاه های بارز و سایه دار مجهز بودند، می ساخته اند و این امر باعث می شده دمای بالا، چندان تاثیری نداشته باشد.»
وی می گوید: «زیبایی پنجرۀ ارسی به هماهنگی آن با آجر و نمای ساختمان است. ارسی کم وزن است و اجزای آن همه بخشی از طبیعت بشمار می رود. اما در حال حاضر و به دنبال استفاده از مواد مصنوعی در ساختمان نظیر آلومینیوم ضد حرارت، ارسی به بخشی از یادگارها دوران گذشته تبدیل شده است.»
مهندس معماری می گوید: «یادگارهای دوران گذشته، تا مدت ها همراه و همدم ما خواهد بود؛ ولی می توان پنجره ارسی را به عنوان بخشی در معماری نوین معرفی نمود. بدین طریق ما این امکان را خواهیم داشت که به شکلی ابتکارآمیز بین گذشته و حال ارتباط برقرار سازیم.»
قحطان عبد علی، مدیر موزۀ آثار باستانی بصره، بر این باور است: «آنچه که بر سر پنجره های ارسی بصره می آید، واقعاً یک بدبختی است. از مجموع 500 خانه فقط 30 خانه باقی مانده که اینها هم هر لحظه ممکن است نیست و نابود شود.»
وی می افزاید: «پنجره های ارسی بصره از بهترین های عراق بشمار می روند؛ چرا که از اسلوب خاصی به نام المنشاری بهره می گیرد.»
عبد علی در ادامه گفت: «بسیاری از مردم بدون اینکه به اداره ما مراجعه کنند یا بدون دخالت دولت محلی، اقدام به تخریب خانه های خود می نمایند؛ در حالی که بر اساس قانون، صاحبخانه نمی تواند بدون مراجعه به ادارۀ آثار باستانی، خانۀ خود را تخریب کند.»
مدیر موزۀ آثار باستانی بصره گفت: «در بصره هر خانه ای که پنجرۀ ارسی دارد، دارای عناصر تزئینی خاصی است. نمای بیرونی پنجره های ارسی بصره از لحاظ بزرگی و مساحت زیاد و نیز روش نصب، متفاوت با پنجره های ارسی دیگر استان ها می باشد.»
نظرات خوانندگان
آفرین بر شما و بر تلاش هایتان.
از تلاش صادقانه شما برای عراق جدید تشکر می کنیم. برای خدمت به این مردم ستمدیده از شما می خواهیم که بیشتر تلاش کنید. همچنین از تلاش های نخست وزیر نوری المالکی برای خدمت به مردم عراق قدردانی می کنیم. بسیاری از دستاوردها در زمان این مرد بزرگ صورت گرفت. از خداوند مسالت می کنیم که ایشان و کلیه کارکنان سایت موطنی را موفق بدارد.
مقاله جالبی است چون در مورد شهر بصره دوست داشتنی صحبت می کند. سلام مرا به این نویسنده بزرگ برسانید.
-
خواهشمندیم نظرتان را درباره مقاله فوق با ما در میان بگذارید تا ما بتوانیم کیفیت این سایت اینترنتی را بهبود ببخشیم.
- شیوه نامۀ بیان دیدگاه ها در موطنی
از این مقالۀ زیبا که مرا به زمان کودکی ام برد، متشکرم؛ آن وقتی که ما کودک بودیم و بعد از بازگشت از بحرین، از منزل پدربزرگ مان در العباسیه دیدن می کردیم. حتی الان که بزرگ شده ایم و کم تر به دیدن بصره می آییم، باز هم این شهر با نخلستان ها و خانه های زیبا و رودخانه و بلم هایش جالب و دیدنی است؛ وقتی که به دیدن منزل خاله های خود در التنومه می رویم. (ای خدا! ای کاش اون روزگار بر می گشت و بصره مثل اولش می شد.) با تشکر از دست اندرکاران سایت